Vorige week is het Oekraïne-referendum gehouden. De uitkomst is bekend, maar nadien ontspon zich een discussie hoe de uitslag geïnterpreteerd zou moeten worden gezien tegen het licht van de de opkomstdrempel. En als auteur van het artikel “Een simpele Ja/Nee vraag” (zie onder) voel ik me geroepen de diverse deelverzamelingen kiezers in kaart te brengen.

Er is een grote groep potentiële kiezers die niet gestemd heeft (A = 67,72%). Dit lijkt de groep heeftMening.hasValue=NULL te zijn. Van de kiezers die wel gestemd hebben (B = 32,28%) heeft de grootste groep “Tegen” gestemd (B1 = 61%), een kleinere groep heeft “Voor” gestemd (B2 = 38,21%), een minieme groep heeft “Blanco” gestemd (wat traditioneel geïnterpreteerd wordt als “geen voorkeur”, (B3 = 0,79%)) en een verwaarloosbaar aantal stemmen waren ongeldig (B4).

Vooraf waren allerlei peilingen gehouden en die lieten ondubbelzinnig zien dat de uitkomst een duidelijk “Tegen” zou worden (wat ook gebeurd is). Er was ook een opkomstdrempel ingesteld. Het referendum zou pas “geldig” zijn bij een opkomstpercentage van 30%. Dat heeft (is de claim) geleid tot de gedachte bij veel potentiële “Voor”-stemmers om niet te gaan stemmen. Een stem “Voor” verhoogd immers ook de opkomst. Door niet te stemmen werd de hoop dat het referendum niet geldig zou worden verklaard doordat de 30% niet zou worden gehaald.

Laten we deze uitslag eens leggen tegen het artikel “Een simpele Ja/Nee vraag”. Verkiezingen zijn in Nederland anoniem, dus motivaties als “het gaat je niet aan wat mijn mening is” zijn niet valide/aan de orde. Daarentegen moet de kiezer wel moeite doen om antwoord te geven (hij moet naar een stembureau) en er was de extra hinderpaal van die 30%.

De vraag was letterlijk: ‘Bent u voor of tegen de wet tot goedkeuring van de associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne?’. We gaan het rijtje langs:

• Is de vraag gehoord? Er zijn natuurlijk altijd kiezers die de vraag niet ‘horen’. Voor het gemak reken ik onder de groep die geen stembiljet ontvangen (of kwijtraken, of geen geldig identiteitsbewijs bij zich hebben) ook degenen die domweg zijn vergeten te stemmen. Zo’n groep bestaat er bij elke verkiezing en er is geen reden om aan te nemen dat die hier groter of kleiner is dan bij andere verkiezingen. In België, waar opkomstplicht is bij verkiezingen, is het gemiddeld aantal niet-stemmers ca. 10%.
• Is de vraag zuiver gesteld? Hm. Ik denk op zich van wel, maar het verdrag zelf bevat zoveel punten waar je afzonderlijk weer voor of tegen kan zijn dat een ieder zich een totaalafweging moet maken. Dat vereist (en dat is lastig) een overall-beeld, en naar de voor/tegen-mening over het overall-beeld werd uiteindelijk gevraagd.
• Is de vraag begrepen? De media hebben zich uitgeput een gechargeerd beeld over de vraag te geven, de overheid (die zich volkomen te onrechte als belanghebbende presenteerde) voorop. Nee NPO-spotje, we stemmen niet voor/tegen Poetin! Dat is het soort simplificaties en verkeerde voorstelling van zaken geven waar we ons bij referenda verre van zouden moeten houden! Laten we ons daarom bij de tekst van het verdrag houden. Art.19 regelt bijv. het voorgenomen visumvrije verkeer, waarvan de tegenstanders opmerken dat Oekraïne in de top 5 van vrouwenhandel, kinderprostitutie en drugshandel staat. En het is grotendeels een handelsovereenkomst (het land heeft als munteenheid de Grivna, welke munt in januari/februari t.o.v. de euro grofweg 20% is gedevalueerd. Behalve als u international bent met vestigingen in EU EN Oekraïne (zoals bijv. Monsanto), en als u bereid bent de steekpenningen te betalen die bij de handel in Oekraïne horen, heeft u dus geen belang bij handel met dat land. En we gaan ca. 11 miljard euri doneren, aan ontwikkelingshulp zeg maar. De eventuele voordelen zijn veel diffuser en sterk afhankelijk van de daadwerkelijke toekomstige implementatie van de wetgeving en wetshandhaving in Oekraïne die zijn wetgeving en wetshandhaving op de EU zou moeten gaan afstemmen.
• Is het antwoord bij de geïnterviewde bekend? Veel mensen gaven aan zich niet te willen verdiepen in de tekst van het verdrag, of verwezen naar de politici waar ze op gestemd hadden. Van de mensen in mijn directe omgeving heeft maar een enkeling gezegd gekeken te hebben naar de letterlijke tekst. Als dit een landelijk beeld is, dan is de vraag hoe gefundeerd de mening is die “de kiezer” gegeven heeft. Velen zullen zich hebben laten leiden door de media.
• Is de geïnterviewde in staat het antwoord te geven? Er is altijd een “ziekenhuisgroep” bij verkiezingen, maar nu, gezien het beperktere aantal stembureaus zullen er t.o.v. vorige verkiezingen toch een extra aantal mensen zijn geweest die zich nu niet in staat voelden te stemmen.
• Heeft de geïnterviewde de moeite er voor over zijn mening te geven? Er zal zeker een grotere groep geweest zijn die het de moeite niet waard vond. Het referendum was, indien al geldig, slechts “raadgevend”. Niet echt motiverend om een gang naar de stembus te maken.
• Wil de geïnterviewde het antwoord geven? Nu komt het geldigheidscriterium om de hoek kijken. Er zal zeker een aardige groep “Voor”-stemmers geweest zijn die bewust niet heeft gestemd om het referendum niet-geldig te krijgen. Maar hoe groot is die groep? En waarom zouden we [de regering], nu de list niet is geslaagd, er opeens rekening mee moeten houden? Dat wil de regering waarschijnlijk wel, maar bedenk dan dat er ook een grote groep “Tegen”-stemmers die a.g.v. het referendum over de Europese grondwet apathisch is geworden en op grond daarvan niet is gaan stemmen.

Een pluim voor de “Blanco”-stemmers! Zij hebben zich [vermoedelijk] verdiept, zich gerealiseerd dat het item belangrijk was, maar zijn niet voor zichzelf tot een duidelijk standpunt gekomen. Dat begrijp ik. De diffuse mogelijke voordelen van dit verdrag kunnen pas duidelijk zijn als je vertrouwen hebt in degenen waarmee je hebt onderhandeld, want dan pas weet je hoe groot de kans is dat de wederpartij gaat doen wat hij zegt te zullen gaan doen. Maar van de gemiddelde kiezer weet niemand wie er aan tafel zat. We moeten wat dat betreft blindvaren op de EU-top. Net als destijds bij Griekenland.